رضا حیدری؛ خستگی بر تن سفید رود

سیلی بر پیکره رودخانه سفیدرود که رو به سیاهی می رود ......

سفیدرود پرآب ترین رود استان گیلان که آن را از بسیاری جهات باید شریان حیاتی گیلان دانست. رود قزل اوزن از کردستان و آذربایجان و رودخانه شاهرود که از استان سمنان جریان دارد، در منجیل به هم می پیوندند و سفیدرود (سپیدرود) را بوجود می آورند. مهمترین شاخه های سفیدرود در دلتا عبارت از : گیله رود، خمام رود، حشمت رود، صیقلان رود و نورود می باشند.

رودخانه سفیدرود با تأمین 80 درصد آب استان از جمله منابع آبی مهم گیلان بشمار می رود این در حالیست که بقیه 20 درصد آب استان گیلان از 44 رودخانه داخلی این استان تأمین می شوند

مساحت حوزه آبریز این رودخانه (در مقطع سد سفیدرود) ۵۶۲۰۰ كیلومتر مربع و متوسط حجم سالیانه جریان آن در ایستگاه رودبار حدود ۴۸۳۸ میلیون متر مكعب

آلودگی آبها زمانی بوقوع می پیوندد که بدنه اصلی آبها به شدت تحت تأثیر صعود مقادیر متنابهی از سایر مواد آلاینده قرار گیرند بطوریکه آبها را از روند استفاده عادی خارج می سازند .

سفید رود با تخلیه هزار و 840 تن نیترات، فسفات و 300 تن انواع حشره‌ کشها از آلوده ترین رودخانه های ایران در سواحل خزر است که به تنهایی بیش از پنج درصد بار آلودگی تخلیه شده از سموم شیمیایی کشاورزی را در سواحل شمالی به خود اختصاص داده است.

طبق یک مرور از 160 رودخانه مهم کشور،‌ میزان آلودگی ۷۰ رودخانه بسیار زیاد بوده که رودخانه سفید رود از جمله این رودخانه‌ها است.

عده ای از کارشناسان و صاحبنظران بر این باورند که بیشتر شدن آلاینده های میکروبی و کشاورزی، تعادل زیستی رودخانه سفیدرود را که یکی از مهمترین آثار طبیعی ایران است به مخاطره انداخته است.

آنان تاکید می کنند که رودخانه ها دارای ظرفیت خود پالایی معینی هستند و چنانچه آلودگی ورودی به رودخانه بیشتر از حد پذیرش آن باشد، مشکلات زیست محیطی در آن پایدار می شود.

تخلیه سالیانه یک هزار تن پساب ‌صنعتی و خانگی و انواع زباله‌های مدیریت نشده روستایی و شهری، سفیدرود را به زباله ‌دانی تبدیل کرده و با انتقال این آلودگیها به خزر، فاجعه زیست محیطی هر روز ابعاد گسترده تری می گیرد.

در وضعیت کنونی اکوسیستم طبیعی سفیدرود دچار اصلاحات زیادی شده که علاوه بر خطر نابودی مفصل رودخانه و گونه‌های متنوع آبزیان موجود در آن، اقتصاد و معیشت خیلی از افراد را که در حاشیه رودخانه سفیدرود زندگی می‌کنند نیز به خطرانداخته است.

در وضعیت کنونی گزارشهای جامعی از وضعیت رودخانه سفیدرود وجود دارد و موقعیت هشدار دهنده این رودخانه و علاوه بر این تاثیرات آن در دریای خزر نشانگر عمق فاجعه در این منطقه است اما سئوال این است که برای نجات از مرگ تدریجی این رودخانه چرا چاره اندیشی اصولی انجام نمی شود؟

آلاینده هایی که وارد آب رودخانه سفید رود می‌شوند سرشار از مواد آلی و غیرآلی هستند که معمولا باعث بیشتر شدن جمعیت باکتریها و جلبکهای مزاحم می‌شوند که می‌توانند تعادل زیستی را در اکوسیستمهای رودخانه‌ای با خطر مواجه کنند.

رشد جمعیت باکتریها و جلبکها باعث افت شدید اکسیژن محلول در آب رودخانه سفیدرود شده و زمینه رشد موجودات بی‌هوازی را که گازهای سمی متان و هیدورژن سولفید تولید می‌کنند فراهم کرده که علاوه بر بوی تعفن شدید، مرگ این رودخانه را به همراه دارد.

به علت پرجمعیت بودن جلگه مرکزی گیلان و عبور سفیدرود از این منطقه، سفیدرود حامل آلودگیهای شدید صنعتی و شهری است که متاسفانه بی‌توجهی به این اکوسیستم بی‌نظیر باعث نابودی بخش عظیمی از سفیدرود شده به طوری که هم‌اکنون سفیدرود از یک اکوسیستم فعال به یک اکوسیستم غیرفعال تبدیل شده است.

افت عمق آب در این رودخانه از دیگر عواملی است که حیات سفیدرود را تهدید می‌کند و کارشناسان علت اصلی آن را سد سفیدرود که باعث تجمع رسوب در کف رودخانه شده است، می‌دانند.

سفیدرود که محل تخمگذاری تعداد زیادی از گونه‌های آبزیان دریای خزر به ویژه ماهیان خاویاری است دارای ارزشهای قابل ملاحظه زیست محیطی است که وضعیت فعلی سفیدرود باعث از بین رفتن تخم و لارو این آبزیان شده که این امر باعث نزول شدید این آبزیان در دریای خزر می شود.

از سوی دیگر تجمع مواد آلاینده به ویژه عناصر سنگین در بدن آبزیان خصوصا ماهیان بالغ، خطرات بسیار جدی برای انسان به همراه دارد و می‌تواند باعث بروز بیماریهای خطرناکی برای انسانها شود.

ورود کودهای شیمیایی، آفت کشها و نیز زباله‌های صنعتی، خانگی و بیمارستانی در منابع آبی، علاوه بر اینکه تهدیدی جدی برای منابع آب استان گیلان است به دلیل سرعت گردش آلودگیها، طبیعت این استان را هم با چالشهای جدی مواجه کرده است.

اکنون شرایط سفید سفیدرود بحرانی است و مرگ، این زیست بوم بی ‌بدیل را با تمام آثار اقتصادی و فرهنگی که برای مردمان این منطقه دارد، تهدید می‌کند به ویژه اینکه ارتباط سفیدرود و دریای خزر و پیامدهایی که آلودگی این رودخانه برای خزر داشته است، عمق این فاجعه را بیشتر بیانگر است.

ایجاد تصفیه فاضلابهای شهری، روستایی و صنعتی، استفاده از آفت‌کشهای مناسب، رسوب‌زدایی از بخشهایی از رودخانه از اقداماتی است که می‌تواند حیات این رودخانه را نجات دهد.
یکی دیگر از مشکلات سفید رود برداشت بی‌رویه شن و ماسه، رشد ورود گل و لای است.
اما به تازگی مساله رسوب‌گذاری رودخانه و سد سفیدرود كه از دیرباز مورد توجه و نگرانی كارشناسان قرار گرفته به دلایل فنی (در واقع به دلایل غیر‌فنی و اجرای روش‌های غیر‌كارشناسی) به گونه مضاعفی تشدید شده است. به گونه‌ای كه به عقیده كارشناسان، این رود چندی است كه در وضعیت بحرانی قرار گرفته است.
یکی دیگر درمیان عوامل متعدد تهدید رودخانه سفیدرود احداث جاده یا بزرگراه در سفید رود می باشد .
صعود حجم مواد رسوبی در سد منجیل كه نزدیك به ۵۰۰ میلیون متر مكعب از كل دو میلیارد مترمكعب ظرفیت سد را اشغال كرده یكی از مهم‌ترین مشكلات موجود در این زمینه است.
احداث سدهای دیگر بر رودخانه‌های مرتبط با سفید‌رود اشاره می توان کرد «میزان و كیفیت آب سفید‌رود وابسته به رود شاهرود است از این رو احداث سد طالقان برای انتقال آب آن به تهران كه در روزهای گذشته صورت گرفته، خطری جدی برای حیات این رودخانه و جلگه گیلان محسوب می‌شود. و حجم بالای مواد رسوبی و در خروجی كاهش ذخایر آب سفیدرود، نگرانی‌های بسیاری را برانگیخته است.در این میان آلودگی سفیدرود از مهم‌ترین و جدی‌ترین و ظاهرا لاینحل‌ترین این مشكلات است. سازمان حفاظت محیط‌زیست پیش از این «سفید رود» را به دلیل تخلیه حدود 2000 تن نیترات و فسفات و حدود 300 تن انواع حشره‌كش آلوده‌ترین رودخانه ایران در سواحل خزر اعلام كرده بود.
و كلام آخر ضرب‌الاجل تعیین شدن از سوی كارشناسان است كه عمر این سد و رودخانه سفید‌رود را در صورت ادامه این وضعیت حداكثر ده سال تخمین زده‌اند.
سد سفیدرود هم‌اكنون مقدار بسیار آب موردنیاز كشاورزی گیلان را تامین می‌كند به نحوی بسیاری اراضی جلگه استان وابسته به آب این رودخانه است. این رودخانه از سوی دیگر محل تخم‌ریزی و رشد انواع آبزیان به ویژه ماهیان دریای خزر است. در صورتی كه تمهیدات لازم برای حل مشكلاتی چون برداشت شن و ماسه یا ورود گل و لای جاده رشت – قزوین و یا ورود آلاینده‌های شیمیایی به رودخانه اندیشیده نشود، امیدی به بقای این رودخانه ظرف ده سال آینده نمی‌توان داشت.